Радон – біз өмір сүретін ортадағы радиациялық әсері көп жағдайда елене бермейтін, алайда, маңызы жоғары факторлардың бірі. Бұл табиғи радиоактивті газдың түсі, иісі және дәмі болмайды, сондықтан оны арнайы зерттеулерсіз анықтау мүмкін емес. Соған қарамастан, радон табиғи радиациялық фонның басым бөлігін қалыптастырып, ұзақ уақыт әсер еткен жағдайда денсаулыққа айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін.
Радон құрамында уран элементі бар топырақ пен тау жыныстарының табиғи ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Газ топырақ, жарықтар және инженерлік коммуникациялар арқылы еніп, жабық ғимараттарда, оның ішінде пәтерлерде, жеке үйлерде, жертөлелерде және кеңсе бөлмелерінде жиналуы ықтимал. Әсіресе оның жоғары концентрациясы ғимараттардың бірінші қабаттарында, жертөлелерде және дұрыс желдетілмейтін нысандарда, көбіне қыс мезгілінде ауа алмасуы болмаған кезде байқалады.
Радонның негізгі қауіптілігі оның ыдырау өнімдерімен байланысты. Тыныс алу кезінде бұл бөлшектер өкпе жолдарына жиналып, өкпе тіндерінің жасушаларын зақымдауы мүмкін. Денсаулық сақтау және радиациялық қауіпсіздік саласындағы халықаралық ұйымдардың мәліметінше, радон темекі шегуден кейін өкпе обырының туындауына әсер ететін екінші маңызды фактор болып саналады.
Ғимарат ішіне радонның енуінің басты көзі ғимарат астындағы топырақ болып саналады. Сонымен қатар құрылыс материалдары, жер асты сулары, инженерлік желілер, іргетас пен қабырғадағы жарықтар да радонның таралуына ықпал етуі мүмкін.
Мамандар радонның бар-жоғын арнайы аспаптық зерттеулерсіз анықтау мүмкін еместігін айтады. Ғимараттың радиациялық қауіпсіздігін бағалаудың сенімді тәсілі – арнайы радиологиялық жабдықтарды пайдалана отырып жүргізілетін зертханалық өлшеулер.
Радон концентрациясын анықтау үшін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді өлшеу әдістері қолданылады. Бірнеше аптадан бірнеше айға дейін жүргізілетін ұзақ мерзімді зерттеулер ғимараттағы радон деңгейін барынша нақты бағалауға мүмкіндік береді. Ал қысқа мерзімді өлшеулер алдын ала талдау жасау үшін пайдаланылады. Ең дәл әрі заңды тұрғыдан маңызды нәтижелер кәсіби зертханалық зерттеулер арқылы алынады.
Радиологиялық зерттеулер жүргізу радонның нақты деңгейін анықтауға, оның ену көздерін айқындауға, нысанның радиациялық қауіпсіздігін бағалауға және Қазақстан Республикасының санитариялық нормаларына сәйкес тәуекелдерді төмендету бойынша ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік береді.
Мұндай зерттеулер әсіресе ғимараттарды пайдалануға беру кезінде, жылжымайтын мүлік сатып алғанда, күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу барысында, сондай-ақ үй-жайдағы ауа сапасына қатысты шағымдар болған жағдайда өзекті болып табылады. Сонымен қатар радон қаупі жоғары аймақтарда бақылау шараларына ерекше назар аударылады.
Ғимарат ішіндегі радон концентрациясын төмендету үшін профилактикалық және инженерлік шаралар кешені қолданылады. Олардың қатарында тұрақты желдету мен ауа алмастыру жүйелерін ұйымдастыру, іргетас пен коммуникация енгізілген жерлердегі жарықтарды бітеу, жертөлелерді желдету, сондай-ақ ғимарат астындағы кеңістіктен радонды шығаратын арнайы жүйелерді қолдану бар.
Құрылыс кезеңінде радоннан қорғайтын тосқауылдар, дренаж жүйелері және радиациялық көрсеткіштері бақыланатын құрылыс материалдары да пайдаланылуы мүмкін.
Мамандардың айтуынша, радон – жасырын болғанымен, бақылауға болатын қауіп факторы. Уақтылы жүргізілген радиологиялық зерттеулер мен алдын алу шаралары радон әсерін едәуір төмендетіп, тұрғын және қоғамдық ғимараттардағы қауіпсіз өмір сүру ортасын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
